آیا در حل مسائل مهارت دارید و به جزئیات توجه میکنید؟ پس حرفهٔ کارشناس نگهداری و تعمیرات میتواند گزینه مناسبی برای شما باشد. وظیفه شما این است که اطمینان حاصل کنید انواع تجهیزات مطابق انتظار کار میکنند. علاوه بر انجام تعمیرات دورهای، باید آسیبها را برطرف کرده و زمانهای توقف تولید را در یک واحد صنعتی به حداقل برسانید.
کارشناس نگهداری و تعمیرات کیست؟
به عنوان یک کارشناس نگهداری و تعمیرات، شما از مفاهیم مهندسی برای اطمینان از عملکرد روان ماشینآلات و تجهیزات صنعتی استفاده میکنید. برخی از وظایف شما شامل نصب، تعمیر و نگهداری تجهیزات مختلف است. با بهرهگیری از ابزارهای تخصصی، خرابیهای ماشینآلات را تشخیص میدهید و بر آنها نظارت میکنید. در صورت بروز مشکل، وظیفه شما این است که تجهیزات معیوب را به حالت عملیاتی بازگردانده و عملکرد بهینه آنها را تضمین کنید.
معمولاً کارشناسان نگهداری و تعمیرات از دانش تخصصی خود برای حل راهبردی مشکلات و راهنمایی تکنسینها در تعمیر سیستمها استفاده میکنند. بسته به کارفرما و اندازهٔ شرکت، ممکن است تنها در نصبها و تعمیرات اساسی ماشینآلات حیاتی مشارکت داشته باشید. در بیشتر مواقع، وظایف مدیریتی بر عهدهٔ شما خواهد بود. اما در برخی شرکتها، انتظار میرود که کارهای عملی نیز انجام دهید، مانند اجرای تعمیرات عمومی و فعالیتهای نگهداشت.
یک مهندس نگهداری و تعمیرات میتواند در کارگاههای تعمیرات مکانیکی یا شرکتهایی که در زمینهی نگهداری و تعمیرات تجهیزات فعالیت دارند، مشغول به کار شود. علاوه بر همکاری با شرکتهای مشاورهای، میتوانید بهعنوان نیروی داخلی در کارخانههای بزرگ، واحدهای تولیدی و صنایع مختلف از جمله خودروسازی، نفت و گاز، پتروشیمی، معدن و فولاد و تجهیزات الکترونیکی فعالیت کنید.
آیا مهارتهای تحلیلی و حل مسئلهی شما با این حرفه سازگار است؟ اگر پاسخ مثبت است، ادامهٔ مطلب را بخوانید تا با مهارتها و صلاحیتهای لازم برای موفقیت در این حوزه آشنا شوید.
انواع کارشناس نگهداری و تعمیرات
حوزهی مهندسی نگهداری و تعمیرات بسیار گسترده است و شامل تخصصهای مختلفی میشود، از جمله:
- کارشناس نگهداری و تعمیرات مکانیکی: در این نقش، وظیفهٔ شما نصب و نگهداری سیستمها و تجهیزات مکانیکی در محیطهای صنعتی، تجاری و خانگی است. تمرکز اصلی شما بر تعمیر بخشهای مکانیکی و متحرک ماشینآلات است، مانند روانکاری چرخدندهها و تعویض موتورها و پمپها.
- تکنسین نگهداری و تعمیرات: به عنوان یک تکنسین نگهداری و تعمیرات، شما کارهای عملی مرتبط با نگهداشت ماشینآلات را انجام میدهید. این وظایف شامل باز کردن تجهیزات برای حذف قطعات معیوب و آسیبدیده و آزمایش عملکرد تجهیزات پس از تعمیرات است.
شرح وظایف کارشناس نگهداری و تعمیرات
عواملی مانند حوزه فعالیت کارفرما و اندازه عملیات بر شرح شغلی نهایی که یک سازمان برای جذب کارشناس نگهداری و تعمیرات استفاده میکند، تأثیر میگذارد.
در هر صورت، کارشناسان نگهداری و تعمیرات با تجربه میتوانند انتظار داشته باشند که در خط مقدم تمامی مسائل مربوط به نگهداشت باشند. آنها باید این مسئولیتها را به شیوهای مسئولانه و سازمانیافته انجام دهند.
یک کارشناس نگهداری و تعمیرات معمولاً بیش از ۴۰ ساعت در هفته کار میکند. اگرچه، در برخی مواقع ممکن است از آنها خواسته شود که خارج از ساعات کاری معمول (در آخر هفتهها، تعطیلات عمومی و غیره) کار کنند. چه خوب چه بد، اضافهکاری یک واقعیت مشترک برای تمامی کارکنان بخش نگهداری و تعمیرات است.
مهندسان نگهداری و تعمیرات در کارخانهها و تأسیساتی که عملیات آنها بهصورت ۲۴ ساعته و ۷ روز هفته انجام میشود، باید در شیفتهایی کار کنند که شامل شبها، آخر هفتهها و ساعات اولیه صبح میشود. سرعت کار میتواند متغیر باشد و معمولاً زمانی افزایش مییابد که فشار برای رعایت ضربالاجلهای تولید وجود دارد یا نیاز به رفع سریع خرابیها احساس میشود.
در حالی که وظایف و مسئولیتهای یک کارشناس نگهداری و تعمیرات بسته به شرکت متفاوت است، وظایف رایج شامل موارد زیر میشود.
- اطمینان از اینکه ماشینآلات، سیستمها، زیرساختها و تجهیزات با حداقل زمان خرابی، بهینه کار میکنند
- انجام و نظارت بر ممیزیهای فرآیند نگهداری و تعمیرات
- تشخیص عیوب و مشکلات
- اجرای برنامههای نگهداری و تعمیرات برنامهریزیشده
- تدوین رویهها و خطمشیهای مختلف نگهداری و تعمیرات
- آموزش کارکنان در مورد روشهای کار با تجهیزات و فرآیندهای نگهداشت
- واکنش به خرابیهای بزرگ تجهیزات
- پیشبینی و برنامهریزی استراتژیک برای بازسازی و ارتقاء سیستمها، ضمن در نظر گرفتن هزینههای نگهداشت بلندمدت
- نظارت بر سایر کارکنان مهندسی و فنی
- تهیه، آزمایش و راهاندازی قطعات تخصصی، اتصالات یا تجهیزات
- همکاری با مدیر نگهداری و تعمیرات و سایر مدیران برای مدیریت بودجه
- تعیین و ردیابی شاخصهای کلیدی عملکرد (KPI) در بخش نگهداری و تعمیرات
- ایفای نقش فعال در کمک به سازمان برای راهاندازی و اجرای برنامههای نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه، نت پیشبینانه، یا هر برنامهٔ نگهداشت دیگری که در سازمان عملیاتی شود
- بازرسی تجهیزات و ماشینآلات: پیش از شروع تولید، یک کارشناس نگهداری و تعمیرات باید ماشینآلات را بررسی کند تا هرگونه مشکلی که میتواند منجر به خرابی شود، شناسایی کند. بازرسیهای دورهای اطمینان میدهد که مشکلات به موقع شناسایی و برطرف میشوند تا از توقف تولید یا تأخیر جلوگیری شود.
- نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه: به عنوان یک کارشناس نگهداری و تعمیرات، شما بررسیهای برنامهریزیشدهای را انجام میدهید تا از بروز مشکلاتی که عملکرد صحیح تجهیزات را مختل میکنند، جلوگیری کنید و ممکن است نیاز به همکاری با تکنسینهای الکترونیک یا برقکاران صنعتی داشته باشید. در طول فرآیند نگهداری پیشگیرانه، شما ممکن است قطعات فرسوده را تعویض کنید، سیالات و روانکارها را تغییر دهید، ابزارها را مجدداً کالیبره کنید یا فیلترها را جایگزین کنید. این بررسیها باید طبق برنامه انجام شوند تا قطعات فرسوده پیش از خراب شدن و ایجاد مشکلات بیشتر، جایگزین شوند.
- نت اصلاحی: در صورت وقوع خرابی غیرمنتظره، وظیفهٔ شما انجام نت اصلاحی است. این فرآیند شامل تجزیه و تحلیل عیوب برای تعیین علت خرابی تجهیزات است. همچنین، شما بهترین روش را برای بازیابی عملکرد تجهیزات شناسایی خواهید کرد. نگهداری و تعمیرات اصلاحی ممکن است شامل باز کردن ماشینآلات برای حذف قطعات معیوب باشد.
- تعمیرات: هنگامی که یک ماشین در حین کار دچار مشکل میشود، شما مسئول شناسایی مشکل با استفاده از ابزارهای تشخیصی هستید. سپس تصمیم میگیرید که آیا قطعات آسیبدیده نیاز به تعویض دارند یا میتوان آنها را تعمیر کرد. پس از تکمیل تعمیرات، لازم است ارتقاهای لازم روی سایر اجزا اعمال شود تا کارایی بهبود یابد و از خرابیهای آینده جلوگیری شود.
- نصب تجهیزات جدید: زمانی که کارفرمای شما تجهیزات یا ماشینآلات جدیدی را خریداری میکند، وظیفهٔ شما نصب آنها است. علاوه بر راهاندازی ماشینآلات، باید بررسیها و آزمایشهای لازم را انجام دهید تا از عملکرد صحیح سیستم اطمینان حاصل کنید.
تحصیلات و آموزشهای مورد نیاز برای یک کارشناس نگهداری و تعمیرات
مهندسان واقعی سالها آموزش عالی، دورههای تخصصی و گواهینامههای مرتبط را پشت سر گذاشتهاند تا در انجام تعمیرات پیشرفته و نگهداشت تجهیزات پیچیده مهارت کسب کنند. اما رسیدن به این سطح نیازمند یادگیری مداوم است. در ادامه، مسیر آموزشی و مهارتی مورد نیاز برای تبدیل شدن به یک کارشناس (مهندس) نگهداری و تعمیرات را بررسی میکنیم.
الزامات آموزشی پایه
بسیاری از مهندسان آینده از سنین پایین به علم و فناوری علاقه نشان میدهند. پس از اتمام دبیرستان، انتظار میرود که آنها مدرک کارشناسی خود را در یکی از رشتههای اصلی مهندسی دریافت کنند، از جمله:
- مهندسی مکانیک
- مهندسی عمران
- مهندسی برق
- مهندسی صنایع
این رشتهها پایهیٔعلمی قویتری در مهارتهای فنی، حل مسئله و اصول مهندسی برای آنها فراهم میکند.
آموزش تخصصی
مهندسی یک حوزه گسترده با کاربردهای عملی فراوان است. ازاینرو، مهندسان تازهکار که قصد دارند در حوزه نگهداری و تعمیرات تخصص پیدا کنند، باید در یک زمینه خاص مهارت کسب کنند. برای این منظور، توصیه میشود که مدتی تحت نظارت مهندسان باتجربه کار کنند و همچنین آموزشهای تخصصی شرکت را دریافت کنند. به مرور زمان و با افزایش مهارتهای خود، مسئولیتهای بیشتری به آنها واگذار میشود تا در نهایت بتوانند بهطور مستقل کار کنند.
پس از این دورهٔ آموزشی، مهندسان علاوه بر دانش فنی، مهارتهای جانبی مهمی همچون ارتباطات مؤثر، مدیریت پروژه، کنترل استرس و رهبری تیم را نیز کسب میکنند.
مسیرهای جایگزین برای ورود به مهندسی نگهداری و تعمیرات
اگرچه اغلب مهندسان نگهداری و تعمیرات مستقیماً از دبیرستان وارد دانشگاه میشوند و مدرک مهندسی میگیرند، اما همه از این مسیر عبور نمیکنند. برخی ممکن است ابتدا بهعنوان تکنسین نگهداری و تعمیرات کار کنند و سپس یکی از مسیرهای زیر را طی کنند:
- ثبتنام در دانشگاه و دریافت مدرک کارشناسی در یک رشتهٔ مهندسی مرتبط
- درخواست مستقیم برای موقعیتهای مهندسی در صورتی که مهارتها و تواناییهای لازم را داشته باشند
- ارتقا به سمت مهندسی در همان سازمانی که در آن کار میکنند
با این حال، بسیاری از کارفرمایان، بدون داشتن مدرک مهندسی معتبر، تکنسینها را برای موقعیتهای مهندسی در نظر نمیگیرند.
دورههای آموزشی مکمل پیشنهادی
علاوه بر تحصیلات و آموزشهای تخصصی، بسیاری از کارفرمایان امروزه به دنبال داوطلبانی هستند که گواهینامههای خاصی را دریافت کرده باشند. برخی از محبوبترین دورههای مرتبط با مهندسی نگهداری و تعمیرات عبارتاند از:
- دورههای مربوط به مهندس کیفیت
- گواهینامههای مربوط به تولید ناب و شش سیگما
- دورههای مدیریت پروژه
- گواهینامههای مرتبط با مهندسی قابلیت اطمینان
در حالی که برخی از کارفرمایان ممکن است داشتن این گواهینامهها را الزامی ندانند، اما هنگام جذب نیرو برای موقعیتهای ارشد مهندسی، به داشتن مدارک مرتبط توجه ویژهای خواهند داشت. علاوه بر این، این گواهینامهها به کارشناسان نگهداری و تعمیرات کمک میکنند تا دامنهٔ فرصتهای شغلی خود را گسترش دهند.
صنایعی که کارشناسان نگهداری و تعمیرات را به کار میگیرند
اگرچه بسیاری از کارشناسان نگهداری و تعمیرات در کارخانجات، سایتهای ساختمانی یا واحدهای تولیدی مشغول به کار هستند، اما تمام سازمانهایی که دارای تأسیسات بزرگ، ماشینآلات پیچیده و واحدهای صنعتی هستند، به کارشناسان نگهداری و تعمیرات نیاز دارند. بنابراین، این افراد میتوانند در مکانهایی مانند بیمارستانها، هتلها و اقامتگاههای بزرگ، دانشگاهها، مدارس دولتی و انواع مراکز دولتی نیز مشغول به کار شوند.
علاوه بر این، برخی از مهندسان نگهداری و تعمیرات ممکن است خوداشتغالی را انتخاب کنند و بهعنوان مشاور مهندسی یا فریلنسر فعالیت داشته باشند، بهویژه آنهایی که در زیرساختهای تخصصی مانند تولید انرژی، نفت و گاز، یا صنعت فناوری اطلاعات (IT) تمرکز دارند.
محیط کاری
محیط کاری یک کارشناس نگهداری و تعمیرات بسته به صنعت و مسئولیتهای شغلی متفاوت است. برای مثال:
- در صنایع تولیدی، در اتاقهایی کار خواهید کرد که حاوی ماشینآلات و تجهیزات سنگین هستند، مانند دستگاههای .CNC در زمان تولید، باید آمادهباش باشید تا در صورت بروز نقص فنی یا خرابی ماشینآلات، بهسرعت اقدام کنید.
- در شرکتهای مشاوره و سازمانهای دولتی، عمدتاً در محیط اداری کار خواهید کرد و دستورالعملهایی را برای استفادهٔ تکنسینها در فرآیندهای نگهداشت تدوین میکنید. بااینحال، ممکن است گاهی اوقات برای ارائهٔ کمکهای تخصصی و پشتیبانی اولیه از تجهیزات، از سایتهای نصب مشتری بازدید کرده و با تحلیلگران متخصص همکاری کنید.
برنامه کاری
بیشتر کارشناسان نگهداری و تعمیرات که در تأسیسات تولیدی و کارخانهها مشغول به کار هستند، هفتهای ۴۰ تا ۵۰ ساعت کار میکنند. اگرچه میتوانید ساعات کاری اداری معمولی از 9 صبح تا 5 عصر را داشته باشید، برخی از کارخانهها بهصورت شبانهروز فعالیت میکنند. به این معنا که یک کارشناس نگهداری و تعمیرات باید در صورت بروز نقص فنی یا خرابی ماشینآلات، ۲۴ ساعته و ۷ روز هفته در دسترس باشد. برنامه کاری شما ممکن است بهصورت شیفتهای چرخشی تنظیم شود تا شیفتهای شبانه و آخر هفته را پوشش دهد. فرصتهای کاری نیمهوقت برای کارشناسان نگهداشت نادر است، اما برخی از کارفرمایان برای قراردادهای کوتاهمدت یا موقعیتهای موقت استخدام میکنند.
چشمانداز شغلی
چشمانداز شغلی برای کارشناس نگهداری و تعمیرات در ایران، بهویژه در صنایع تولیدی، انرژی، نفت، گاز و فولاد، در حال رشد است. این بخشها نیازمند نگهداری دقیق و تعمیرات منظم برای حفظ عملکرد بهینه تجهیزات و جلوگیری از توقفهای تولیدی هستند. در ادامه، برخی از عوامل مؤثر در این چشمانداز آورده شده است:
- رشد صنایع و نیاز به بهینهسازی فرآیندها: صنایع بزرگ ایران مانند نفت، گاز، فولاد و تولیدات صنعتی نیاز به سیستمهای مدیریت نگهداری و تعمیرات پیشرفته دارند. این صنایع با استفاده از فناوریهای جدید، مانند نرمافزار نگهداری و تعمیرات (سامانه CMMS)، به بهینهسازی فرآیندهای نگهداشت و افزایش عمر مفید تجهیزات خود پرداختهاند.
- توسعه پروژههای زیرساختی و صنعتی: پروژههای عظیم در حوزههای انرژی و نفت و گاز، بهویژه در منطقه خلیجفارس و جنوب غربی ایران، نیازمند نیروی متخصص در زمینه نگهداری و تعمیرات هستند. این نیاز به مهارتهای فنی بالا و تجربه در کار با تجهیزات پیچیده خواهد بود.
- رشد استفاده از تکنولوژیهای نوین: استفاده از فناوریهای نوینی مانند اینترنت اشیاء (IoT)، یادگیری ماشین و تجزیه و تحلیل دادهها در بخش نگهداری و تعمیرات، موجب شده است که نیاز به کارشناسانی که توانایی استفاده از این فناوریها را داشته باشند، افزایش یابد. این تکنولوژیها به پیشبینی خرابیها و تعمیرات بهموقع کمک میکنند.
- اهمیت حفظ تولید و کاهش هزینهها: در صنایع سنگین مانند فولاد و نفت و گاز، کاهش زمان توقف و افزایش بهرهوری اهمیت زیادی دارد. این امر موجب میشود که نقش کارشناسان نگهداری و تعمیرات بهعنوان نیرویی کلیدی در این صنعتها برجستهتر شود.
- فرصتهای شغلی و امنیت شغلی: بهدلیل نیاز مداوم به بهینهسازی تجهیزات و افزایش بهرهوری در صنایع فوق، این حوزه بهعنوان یک شغل پایدار و با آینده روشن شناخته میشود. کارشناس نگهداری و تعمیرات میتواند در صنایع مختلفی همچون انرژی، نفت و گاز، فولاد و صنایع تولیدی و همچنین در پروژههای جدید از جمله پروژههای ملی و بینالمللی شغلی مطمئن و بلندمدت پیدا کند.
در مجموع، چشمانداز شغلی برای کارشناسان نگهداری و تعمیرات در ایران بسیار مثبت است، بهویژه با توجه به نیاز صنایع به نیروی متخصص برای بهبود عملکرد و کاهش هزینههای تعمیرات.
مهارتها و شایستگیها
اگرچه شما نیاز به تجربه و دانش در مورد ماشینآلات در مهندسی نگهداری و تعمیرات دارید، مهارتهای نرم نیز میتوانند موفقیت شما در شغل را بهبود ببخشند. برخی از مهارتهای ضروری عبارتاند از:
- مهارتهای فنی: مهندس بدون مهارتهای فنی لازم چه معنایی دارد؟ دانش فنی بهروز مناسب برای صنعت، بهعلاوه شواهدی از صلاحیت برای انجام کار، هنوز هم مهارتهای اصلی هستند که کارفرمایان به دنبالش میگردند. داشتن پیشزمینه قوی فنی به مهندسان کمک میکند تا ماشینآلات پیچیده را درک کنند، تحلیلهای RCM و RCA را انجام دهند، دستورالعملها و مدارک OEM را بخوانند، مشکلات را عیبیابی کنند، به ایجاد چکلیستها و رویههای نگهداشت کمک کنند، بر کارهای نت پیشگیرانه را نظارت کنند، در نگهداری تجهیزات مشارکت داشته باشند و سایر کارهای فنی را انجام دهند.
- مهارتهای رهبری: بهعنوان یک کارشناس نگهداری و تعمیرات، شما مسئول یک تیم فنی هستید، و مهارتهای رهبری به شما کمک میکند تا با سایر اعضای تیم هماهنگ شوید. انگیزه دادن به اعضای تیم و جمعآوری آنها برای انجام یک وظیفه در هنگام خرابی تجهیزات مفید است. با مهارتهای رهبری خود، شما همچنین میتوانید سطح استرس را در شرایط نامساعد مدیریت کنید و مسئولیت اشتباهات انجامشده در طول بازرسی را ارتقا دهید.
- مهارتهای حل مسئله: مشکلات مختلفی هنگام عملیات ماشینآلات و تجهیزات پیش میآید. با وجود ایجاد رویههایی برای مقابله با مشکلات، نمیتوانید تمام سناریوهای ممکن خرابی سیستم را پیشبینی کنید. شما به مهارتهای خلاقانه حل مسئله نیاز دارید تا مسائل خارج از رویههای استاندارد نگهداشت را حل کنید.
- دقت و توجه به جزئیات: تبدیل شدن به یک کارشناس نگهداری خوب بستگی به توانایی شما در توجه به جزئیات کوچک دارد. خطا یا محاسبه اشتباه میتواند عواقب جدی به همراه داشته باشد؛ بنابراین باید در هنگام تشخیص خرابیها در تجهیزات دقت زیادی به خرج دهید.
- استعداد در علوم فیزیک و ریاضی: برای یادگیری نحوه عملکرد ماشینآلات و تجهیزات، شما باید علاقهمند به ریاضی و فیزیک باشید. گاهی اوقات محاسبات پیچیده برای شناسایی نقصها در سیستم ضروری است. استعداد در این علوم به شما کمک میکند تا از روی طرحها و نقشههای ماشینآلات، طرحی برای رفع مشکلات تهیه کنید.
- مدیریت میکرو و ماکرو: دقت و صحت برای کارشناسان نگهداشت بسیار مهم است. عدم توجه به جزئیات کوچک اما مهم میتواند منجر به محاسبات اشتباه و پرهزینه یا مشکلات ایمنی و بهداشتی شود. هنگام تشخیص مشکلات پیچیده یا انجام کار حساس روی تجهیزات، توجه به جزئیات ضروری است. بهطور مشابه، مدیریت تیمی از افراد مختلف و هدایت آنها برای دستیابی به اهداف مشترک نیازمند فردی است که بتواند دستورکارهای نگهداری و تعمیرات را پیگیری کرده و بر عملیات و فعالیتهای روزمره نگهداشت را نظارت کند. خوشبختانه این روزها، پیگیری و مدیریت کارهای نگهداری از طریق سیستم CMMS میتواند سادهتر شود.
در حالی که تمام این کارها را انجام میدهید، کارشناس نگهداری و تعمیرات نباید از بودجه غافل شود، نسبت به مشکلات بالقوه هشدار دهد و مسائل و مشکلات بلندمدت را مورد بحث قرار دهد. بسته به مسئولیتهای دقیق آنها، تصمیماتی که امروز میگیرند ممکن است ماهها یا سالها بعد عواقب داشته باشد. بنابراین باید با مدیران نگهداری و تعمیرات همکاری کنند و همیشه سعی کنند تصویر جامع و بزرگ را در نظر داشته باشند.